Mak, jakiego nie znacie – bajkowy składnik do ciasta czy zakazana roślina spod znaku paragrafu? Wydawać by się mogło, że drobniutkie, czarne kuleczki posypujące rogalika z piekarni są równie groźne co domowy koper – a jednak rzeczywistość potrafi zaskoczyć. Z pozoru niewinny mak skrywa w sobie więcej, niż myślisz. Nie przez przypadek jego uprawa jest w wielu przypadkach ściśle kontrolowana, a czasami wręcz zakazana. Jeśli kiedyś zastanawiałeś się, dlaczego mak jest zakazany – rozsiądź się wygodnie. Zaraz wytropimy tę tajemnicę niczym Sherlock Holmes uzbrojony w ogrodnicze grabki.
Mak, czyli roślina z podwójnym życiem
Już starożytni potrafili wydobyć z maku jego mniej… cukiernicze właściwości. Mowa oczywiście o opium – substancji pozyskiwanej z niedojrzałych makówek Papaver somniferum. I tu zaczyna się cała historia. Właśnie ta odmiana maku jest źródłem jednej z najsilniej uzależniających substancji znanych ludzkości – morfiny, z której można w prosty sposób wytworzyć heroinę. To nie żart – te same strąki, z których babcia lepi makowiec na Boże Narodzenie, mogą zamienić się w surowiec do wyrobu narkotyków.
Nie bez powodu więc, przepisy prawa w wielu krajach kontrolują, a nawet zakazują uprawy niektórych odmian maku – szczególnie tych bogatych w alkaloidy. W Polsce sytuacja wygląda tak, że uprawiać mak można, ale pod bardzo ścisłym nadzorem i wyłącznie wybrane, niskomorfinowe odmiany. W przeciwnym razie, możesz obudzić się z doniczką maku i… mandatami w roli śniadania.
Mak kontra prawo – jak to wygląda w praktyce?
Choć uprawianie maku na użytek własny (czy wyhodowanie makówek do makowca z własnej grządki) wydaje się dość niewinne – polskie prawo nie patrzy na to przez pryzmat domowego wypieku. Uprawa maku wymaga uzyskania specjalnego zezwolenia od gminy oraz zgłoszenia plantacji do ewidencji wojewody. Brzmi poważnie, prawda?
No i tu właśnie leży pies pogrzebany. Ponieważ nie każdy zdaje sobie sprawę z konieczności spełnienia tych formalności, zdarza się, że niewinni ogrodnicy-amatorzy stają się mimowolnie przestępcami. I choć trudno oczekiwać, że ciocia Halinka z działki planuje otworzyć nielegalną manufakturę narkotyków, prawo działa równo dla wszystkich. A wszystko przez pytanie, które wielu z nas sobie zadaje – dlaczego mak jest zakazany, skoro od wieków go uprawiamy?
Mak makowi nierówny – czyli które odmiany są „grzeczne”
Nie każdy mak to potencjalne zagrożenie dla zdrowia publicznego. W Polsce dozwolone są wyłącznie uprawy odmian niskomorfinowych, czyli takich, które mają minimalną zawartość alkaloidów. Przykładem są odmiany ‘Mieszko’ czy ‘Mawer’. Konsumpcja nasion tych maków nie grozi halucynacjami ani wizytą policji. Z kolei mak lekarski, znany jako „wysokomorfinowy”, to już zupełnie inna historia – jego uprawa jest praktycznie nielegalna, chyba że jesteś licencjonowanym farmaceutą z plantacją pod kluczem.
W skrócie: to nie sam mak jako taki jest problemem, ale jego konkretne typy i zastosowania. Nasiona na rogalik? Spoko. Nalewka z nielegalnej makówki? Lepiej nie.
Mak w kuchni kontra mak w laboratorium
Dla jasności – nie, zjedzenie kilku makowców nie uczyni nikogo narkomanem (choć może wywołać cukrzycę typu II, jeśli przesadzimy z lukrem). Jednak niektóre testy antynarkotykowe mogą wykryć śladowe ilości metabolitów opiatów nawet po spożyciu legalnych dań zawierających mak. Z tego powodu niektórzy sportowcy i pracownicy niektórych branż unikają makowca niczym kotek pustyni wodopojów.
I tu znowu kłania się pytanie: dlaczego mak jest zakazany na tak szeroką skalę w niektórych państwach, skoro wielu z nas zna go tylko jako dodatek do pierogów czy strucli? Odpowiedź leży w chemii i historii – mak był już narzędziem uzależnienia całych społeczeństw (wystarczy wspomnieć wojny opiumowe!), a dziś nadal odgrywa znaczącą rolę w nielegalnym przemyśle narkotykowym. Dlatego kontrola nad jego uprawami nie jest absurdem, a środkiem bezpieczeństwa.
Makowy absurd, czyli ciekawostki z życia rośliny podejrzanej
W Iranie mak można uprawiać legalnie na potrzeby medyczne. W Czechach bez problemu kupisz mak w dużych ilościach w sklepie – a w niektórych krajach za jego posiadanie możesz trafić do więzienia szybciej niż powiedziałbyś „makowiec”. Co ciekawe, w Stanach Zjednoczonych legalna jest sprzedaż nasion maku, ale… nie wolno z nich wyrastać. Rozumiecie? Kupuj, ale nie sadź! Logika rodem z Monty Pythona.
Do tego wszystkiego dochodzą jeszcze miejskie legendy – na przykład o tym, jak to ktoś po obiedzie z makiem nie przeszedł testu narkotykowego do pracy. Chociaż to możliwe w ekstremalnych przypadkach (naprawdę ekstremalnych), to jednak wyolbrzymianie tej sytuacji raczej służy utrwalaniu mitów wokół tej rośliny.
Mak, ten niepozorny bohater kuchni, okazuje się rośliną o wielu twarzach – od kulinarnej gwiazdy po potencjalne zagrożenie dla zdrowia publicznego. Stąd też cały szum prawny, licencje, ewidencje i podejrzliwe spojrzenia kontrolerów z ARiMR-u.
Dlatego następnym razem, zanim zasiejesz coś fioletowego i milutkiego w ogródku, upewnij się, że to bratki lub poziomki. Z makiem bywa jak z teściową – zbyt bliski kontakt może skutkować nieprzyjemnościami.